Karadeniz'e Neden Karadeniz Denir?

Gri, mavi, yeşil

Karadeniz'e kıyıdan bakan herkes aynı şeyi görür: su kara değil. Havaya göre gri, mavi ya da yeşil. Yani ad, suyun bugün göze görünen rengini anlatmıyor. Cevap rengin kendisinde değil, rengin eskiden ne anlama geldiğinde.

Orta Asya bozkırlarında yaşayan Türk ve Moğol halklarında yönlerin renkleri vardı. Kuzey kara, güney kızıl, batı ak, doğu gök, yani mavi. Ortada ise sarı ya da altın dururdu. Bir ad bir rengi taşıyorsa, çoğu zaman bir yönü de taşırdı.

Anadolu'dan bakınca bu sistem haritayla şaşırtıcı biçimde örtüşüyor. Kuzeydeki deniz kara: Karadeniz. Batıdaki deniz ak: Akdeniz. Güneydeki deniz ise kızıl: Kızıldeniz. Üç denizin üçü de yönünün rengini taşıyor.

Bahr-i Sefid

Osmanlıca kayıtlarda da aynı mantık sürüyor. Osmanlılar Akdeniz'e Arapça ve Farsça kökenli bir adla Bahr-i Sefid diyordu: beyaz deniz. Dil değişse de batıdaki denizin rengi değişmedi.

Kızıldeniz'in suyu da kızıl değil. Onun adı için de farklı açıklamalar var, ama renk-yön sistemi en güçlülerinden biri. Antik Yunan tarihçisi Herodot bile bir yerde Kızıldeniz ile Güney Denizi'ni aynı anlamda kullanıyor.

Bu sistem yalnız denizlerde değil, devletlerde de vardı. Moğol Altın Orda devleti ikiye bölündüğünde batıdaki kanada Ak Orda, doğudakine Gök Orda dendi. Yönetimin merkezine ise altın yakıştı: Altın Orda.

Çin'in dört yönü

Benzer bir eşleşme Çin'de de var. Geleneksel Çin kozmolojisinde de kuzey kara, güney kızıl, batı beyaz, doğu mavi-yeşil. Asya'nın iki ucunda yönlere neredeyse aynı renkler verilmiş.

Peki deniz bu adı ne zaman aldı? Bilinen en eski ad, milattan önce 500 civarına, Perslere gidiyor. Ahameniş Persleri bu denize Axšaina diyordu: koyu renkli. Yani 'kara' sıfatı en az 2.500 yıllık.

Ahameniş Persleri bu denize Axšaina diyordu: koyu renkli.

Bu ad Yunancaya geçti. Bilinen ilk kayıt milattan önce 462 yılında, şair Pindaros'ta: Pontos Axeinos. Ama Yunanlar yabancı kelimeyi kendi dillerindeki bir kelimeye benzetti: axeinos, misafir sevmeyen demekti.

Misafir sevmeyen deniz

Misafir sevmeyen bir deniz denizciler için kötü bir alamet sayıldı. Bu yüzden ad, zamanla tam tersine çevrildi: Pontos Euxeinos, yani misafirperver deniz. Romalılar da bu adı aldı: Pontus Euxinus.

Antik Yunan tarihçisi Herodot bu denizi ölçmeye bile çalıştı. Ona göre uzunluğu 11.100 stadion, en geniş yeri 3.300 stadiondu. Bugünkü ölçümlere göre neredeyse iki kat fazla. Karadeniz antik dünyanın gözünde olduğundan da büyüktü.

Romalı şair Ovidius, imparator tarafından bu denizin kıyısındaki Tomis kentine sürgün edildi; bugünkü Romanya'daki Köstence. Sürgün şiirlerinde buranın soğuğundan yakınırken denizin eski adını da hatırlattı: eskiler ona Axenus, yani misafir sevmeyen derdi.

Trabzon limanı

Orta Çağda denizin adı her dilde başkaydı. İtalyan tüccarlar ona Mare Maggiore, yani Büyük Deniz dedi. Arap ve Fars kaynaklarında Trabzon Denizi ya da Kostantiniyye Denizi diye geçti; adını kıyısındaki en önemli şehirden aldı.

Bazen de kıyıya kim hâkimse deniz onun adını taşıdı: İskit Denizi, Hazar Denizi, Bulgar Denizi... Bir harita, çizen kişinin dünyaya nereden baktığını da gösteriyordu.

Bugün bir de halk arasında yaygın bir açıklama dolaşıyor: deniz fırtınalı ve sisli olduğu, denizciler için tehlikeli olduğu için kara deniyor. Karadeniz gerçekten sert bir deniz. Ama adın kökü bu fırtınalardan çok daha eskiye gidiyor.

İstanbul Boğazı (uzaydan)

Ama işin ilginç yanı şu: Karadeniz, yüzeyde değil ama derinde, gerçekten de karanlık bir deniz. Bunun sırrı, onu Akdeniz'e bağlayan dar bir su yolunda saklı: İstanbul Boğazı.

1680'de genç bir İtalyan, Luigi Ferdinando Marsigli, İstanbul'da Boğaz'ın akıntılarını inceledi. Yüzeyde su Karadeniz'den Akdeniz'e doğru akıyordu. Ama balıkçılar bir şey biliyordu.

Yüzeyde su Karadeniz'den Akdeniz'e doğru akıyordu.

Boğaz'ın balıkçıları ağlarını ya da taşla doldurulmuş sepetleri birkaç metre aşağı sarkıttığında, aşağıdaki suyun ters yöne, Karadeniz'e doğru aktığını görürdü. Yani Boğaz'da üst üste, zıt yönlerde akan iki ırmak vardı.

İki bölmeli kutu

Marsigli bunu bir deneyle açıkladı. İki bölmeli bir kutu yaptı, bölmeleri altta ve üstte iki delikle bağladı. Bir yana tuzlu, öbür yana tatlı su koydu. Ağır tuzlu su alttan, hafif tatlı su üstten karşıya geçti. Boğaz'da olan da buydu.

Karadeniz'e Tuna, Dinyeper ve Don gibi büyük nehirler dökülüyor. Bu tatlı su hafif, yüzeyde kalıyor. Akdeniz'den gelen tuzlu su ise ağır, dibe çöküyor. İki katman birbirine pek karışmıyor. Bu yüzden Karadeniz'in suyu okyanusların yaklaşık yarısı kadar tuzlu.

Karışmayan alt katmana oksijen ulaşamıyor. Yüzeydeki oksijenli tabaka yalnızca 15.200 metre kalınlığında. Altında hidrojen sülfürle dolu, ölü bir su kütlesi uzanıyor. Denizin hacminin yaklaşık yüzde doksanı bu karanlık katmanda.

İki bin iki yüz metre

Karadeniz'in en derin yeri 2.212 metre. Yüzölçümü 436.000 kilometrekare, yani Türkiye'nin yarısından fazla. Bu dev hacmin neredeyse tamamında hiçbir balık yaşamıyor.

Bu ölü katmanın şaşırtıcı bir yan etkisi var: ahşabı çürüten canlılar orada yaşayamıyor. Karadeniz'in dibine batan gemiler yüzyıllar boyunca neredeyse bozulmadan kalıyor. Sinop açıklarında bulunan 1500 yıllık bir geminin hikâyesini kanalda ayrıca anlattık.

Yani Karadeniz'in adı büyük olasılıkla suyun rengini değil, kuzeyi anlatıyor. Ama tesadüfe bakın: yönünü anlatan bu ad, denizin derinlerdeki gerçek karanlığına da tam oturuyor.

Yönlerin dili

Bir dahaki sefere Akdeniz ya da Karadeniz dediğinizde, aslında binlerce yıl önce bozkırda yön bulan insanların dilini konuştuğunuzu hatırlayın. Haritadaki iki kelime, kuzeyi ve batıyı gösteren eski bir pusula.