Hasankeyf Neden Sular Altında Kaldı?

Dicle Nehri, 2009

Hasankeyf, Batman'ın güneydoğusunda, Dicle'nin iki yakasına kurulmuştu. Burası, dünyada kesintisiz yaşanan en eski yerleşimlerden biri sayılıyordu. Tahminlere göre insanlar bu kayalıklarda 10.000 yılı aşkın bir süredir yaşıyordu.

Bölgenin ne kadar eski olduğunu baraj kazıları bir kez daha gösterdi. Ilısu köyünün yakınındaki Boncuklu Tarla'da 12.000 yıllık bir kamu binasının kalıntıları bulundu. Göbeklitepe'yle yaşıt, hatta ondan eski olabilecek bir yerleşim.

Hasankeyf'in yamaçları delik deşikti. Kalkerli kayaya oyulmuş binlerce mağara vardı. Bunların bir kısmı ev, bir kısmı ahır, ambar ya da mezardı. Yüzyıllar boyunca insanlar bu mağaralarda doğdu, yaşadı ve öldü.

Mağara evleri, barajdan önce (2013)

Mağaraların önüne zamanla taş cepheler, kapılar, pencereler eklendi. Kaya ile ev arasındaki sınır silikleşti. Hasankeyf bir şehirden çok, kayanın içinden büyümüş bir yerleşim gibiydi.

Kasabanın üstünde, nehre yukarıdan bakan sarp kayalığın tepesinde kale duruyordu. Roma ve Bizans döneminde burası, Dicle boyunca uzanan sınırın bir kalesiydi; adı da o dönemden kalma bir kelimeyle anılıyordu: Kifa, yani kaya.

Asıl parlak dönem on ikinci yüzyılda geldi. Hasankeyf, 1102'den 1232'ye kadar Artuklu Beyliği'nin bir kolunun başkenti oldu. Artuklular Dicle'nin üstüne büyük bir taş köprü yaptı. Eski gezginler onu Anadolu'nun en görkemli köprülerinden biri diye anlattı.

Köprü ayakları, 2014

Köprünün kemerleri yüzyıllar önce yıkıldı ama ayakları ayakta kaldı. Nehrin ortasında yükselen bu dev taş bloklar, Hasankeyf'in en tanınan görüntüsü oldu. Ayaklardan birinde, Selçuklu döneminden kalma insan figürlü kabartmalar bulunuyordu.

1232'de şehir Eyyubilerin eline geçti; 1260'ta Moğollar yakıp yıktı. Ama Hasankeyf her seferinde yeniden kuruldu. Nehrin iki yakasında camiler, medreseler, hamamlar yükseldi.

On beşinci yüzyılın başında Eyyubiler döneminde yapıldı.

Bunlardan biri Er-Rızk Camii'ydi. On beşinci yüzyılın başında Eyyubiler döneminde yapıldı. İnce, uzun minaresi ve üstündeki leylek yuvasıyla kasabanın simgelerinden biri oldu.

Zeynel Bey Türbesi

Nehrin öbür yakasında ise turkuaz çinileriyle bir türbe duruyordu. Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın oğlu Zeynel Bey, 1473'te Osmanlılara karşı yapılan Otlukbeli Savaşı'nda öldü. Bu türbe onun için yapıldı.

1981 yılında Hasankeyf koruma altına alındı ve sit alanı ilan edildi. Ama aynı yıllarda, birkaç kilometre aşağıda, başka bir proje olgunlaşıyordu.

Dicle, Türkiye'nin en güçlü nehirlerinden biri. Bu suyu baraja almak fikri ilk kez 1954'te, Devlet Su İşleri'nin çalışmalarıyla ortaya çıktı. Otuz yıl boyunca fizibilite raporları hazırlandı. 1998'de hükümet Ilısu Barajı'nın yapımına karar verdi.

Dicle üzerinde yeni karayolu köprüsü

Barajın tek bir amacı vardı demek haksızlık olur. Ilısu 1200 megavatlık kurulu gücüyle yılda 4.000.000.000 kilovatsaatten fazla elektrik üretmek için tasarlandı. Kurulu güçte Türkiye'nin dördüncü büyük barajı.

Ama bedeli bir kasabaydı. Proje başından beri tartışıldı. Arkeologlar, mimarlar, çevreciler ve Hasankeyf halkının bir kısmı itiraz etti. Kampanyalar yapıldı, davalar açıldı.

2009'da Almanya, Avusturya ve İsviçre'nin ihracat kredi kuruluşları projeye verdikleri desteği geri çekti. Gerekçe, çevre, yeniden yerleşim ve kültürel miras konusundaki şartların karşılanmamasıydı. Türkiye barajı kendi kaynaklarıyla yapmaya devam etti.

Taşınan türbe

Eserlerin bir kısmını kurtarmak için alışılmadık bir yol seçildi: onları taşımak. 2017'nin Mayıs ayında, 1100 tonluk Zeynel Bey Türbesi tekerlekli dev platformların üstüne alındı ve üç buçuk saatte iki kilometre öteye taşındı.

Ardından diğerleri geldi. Artuklu Hamamı, İmam Abdullah Zaviyesi, Kızlar Camii, Orta Kapı, Süleyman Han Camii... Toplam sekiz yapı yeni kurulan Kültür Parkı'na taşındı. Sonuncusu, 2019'un Aralık ayında, 1700 tonluk Er-Rızk Camii'ydi.

Toplam sekiz yapı yeni kurulan Kültür Parkı'na taşındı.

Ama her şey taşınamazdı. Kayaya oyulmuş binlerce mağara, Dicle'nin içinde duran köprü ayakları, sokaklar, mezarlar, kayalığın kendisi. Bir yapı taşınabilir; bir manzara taşınamaz.

Barajdan önce

2019'un Ağustos ayından itibaren aileler birer birer iki kilometre kuzeyde kurulan Yeni Hasankeyf'e taşındı. Orada 710 konut yapıldı. Aynı yaz baraj su tutmaya başladı.

Su yavaş yükseldi. 2020 baharına gelindiğinde eski Hasankeyf'in büyük bölümü baraj gölünün altında kalmıştı. Bu fotoğraf o günlerden: mağaraların, sokakların ve köprü ayaklarının olduğu yerde şimdi durgun bir su var.

2020'nin Mayıs ayında Ilısu'da elektrik üretimi başladı. Destekleyenler için bu, bölgeye enerji, iş ve yatırım demekti. Karşı çıkanlar için ise 10.000 yıllık bir hafızanın sular altında kalmasıydı. İki görüş de bugün hâlâ yan yana duruyor.

Baraj gölü, Mayıs 2020

Kalenin en yüksek kısmı suyun üstünde kaldı. Bugün eski Hasankeyf'in tepesi, bir gölün kıyısında yükselen kayalık bir burun gibi duruyor. Aşağıdaki kasaba ise yalnızca fotoğraflarda ve oradan taşınanların hafızasında yaşıyor. Yeni Hasankeyf'in Kültür Parkı'nda ise taşınan türbe, cami ve hamam yan yana duruyor; ama artık bir nehir kıyısında değil, bir parkın içinde.

Hasankeyf'in hikâyesi zor bir soruyu soruyor: geleceğin enerjisi ile geçmişin izi arasında bir seçim yapmak zorunda kalınca neyi korumalı? Bu sorunun herkesin kabul edeceği bir cevabı yok. Ama sorunun kendisi Hasankeyf'le birlikte suyun altına gitmedi. Belki de Hasankeyf'ten kalan en önemli ders şu: bir yeri korumak, onu ancak kaybetme ihtimali belirdiğinde konuşmaya başladığımız bir şey olmamalı.